Çarşamba , Aralık 2 2020
Son Haberler
Anasayfa / Soru Cevap / Osmanlı İmparatorluğu’nu parçalanmaya götüren nedenleri nelerdir?

Osmanlı İmparatorluğu’nu parçalanmaya götüren nedenleri nelerdir?

Sponsorlu Bağlantılar

Osmanlı İmparatorluğu’nu parçalanmaya götüren nedenleri nelerdir?
Yusuf Akçura’nın Bir Makalesi:

Osmanlı Devletinin Dağılmasında Başlıca Amiller
Osmanlı İmparatorluğunun dağılma devrini XIX. asır iptidasından başlatmak doğru olur. Bu dağılmanın birçok amilleri vardır; bu amillerin bizce en mühimleri şunlardır:

1.Garp müverrihlerinin Reformation ve Renaissance dedikleri fikri hareketinsmiliv XV. ve XVI. asırlardasmiliv Garpta zuhur edip yayıldığı zamansmiliv medeniyetçe Hıristiyan Garba mütefevvik bulunan İslam Şarkın ve onun aksamından bulunan Osmanlı Müslüman camiasının başka dillerle konuşup başka mezheplere tabi bulunmasından dolayısmiliv bu harekete iştirak etmemiş olması;

2. Garp kavimlerinin geniş denizlere seferler tertip edipsmiliv müstemlekeler elde ederek servet ve marifetlerini arttırdıkları XVI. asırdasmiliv Osmanlıların bu Avrupa hareketine tamamen iştirak edememeleri;

3. Rönesans’ınsmiliv Reformasiyon’unsmiliv denizaşırı kıt’alara yayılmanınsmiliv elhasıl yeni kurunu orta kurundan ayıran belli başlı hareketlerin Avrupa Hıristiyan halkında husule getirdiği fikri ve ilmi intibah ile servet artmasından neş’et eden maddi ve manevi tefevvuka umumiyetle İslam Şarkınsmiliv husus ile Osmanlı aleminin muvaffakıyetle karşı koyacak vasıtalardan mahrum kalması;

4. Büyük devletlerin cümlesi gibi muhtelif dinlere mezheplere inanansmiliv muhtelif dillerle konuşan birçok kavimlere hakim Osmanlı İmparatorluğunun tebaasınısmiliv maddismiliv manevi tesirlerle uzlaştırarak birleştirmeğe muvaffak olamaması

5. İmparatorluğun çok geniş sahaya yayılmış bulunmasısmiliv merkezi kuvvetin bütün memleketlere kat’i bir kontrol yapmasınısmiliv o zamanki muhabere ve muvasala vasıtalarına nazaran imkan haricine çıkardığındansmiliv iyi ve muntazam bir idarenin kabil olamaması;

6. Türklerde tabii bir haslet olan istila ve tevessü arzusunusmiliv ihtişam ve azamet emelini tatmin ve gittikçe genişliyen memleketin mu’dil idaresini temin içinsmiliv o zamanki usullerle dahilden toplanan varidatın kifayet etmemesinden naşismiliv harp ve istilaların bir varidat membaı sayılarak. Sonu gelmiyen harplere girişilmesi;

7. Bu mütemadi harplerin devlet bünyesini zaafa uğrattıktan başkasmiliv sulh devirlerinde idare ve intizamın bozulmasına bir sebep teşkil etmesi;

8. XVII. asır ortalarından sonrasmiliv harplerin varidat membaı olmaktan ziyade büyük masrafları mucip olması;

9. XVII. asır sonlarındaki Viyana ricatinden itibaren harp ve sulh inisiyatifi artık Osmanlı Devletinin elinden çıkmış olduğundan komşu devletin ardı arası kesilmiyen taarruzlarına mukabele etmek için hazırlanmak zarureti hasıl olan ordularınsmiliv edilmek lazım gelen harplerin hemen hiçbir varidat temin etmeksizin ancak devletin askeri ve iktisadi membalarını çok daraltmağa sebep olması;

10. XVII. ve XVIII. asırların muvaffakıyetsiz harpler ilesmiliv Devletin mühim varidat temin eden ve ahalisinin ekserisi Hıristiyan olan eyaletlerinden bir kısmı elden çıkmakla berabersmiliv devletin kudretsmiliv nüfuzsmiliv şeref ve sultasının da çok rahnedar olması;

11.Kanuni Süleyman zamanında temeli atılıpsmiliv Mahmut I. devrinde vazih ve kat’i bir şekil alan Kapitülasyonlarsmiliv Osmanlı Devletinin harici ticaretinde Osmanlı tebaasının çok zarar görmelerini bahis olduğu gibismiliv Şark sularında Fransız sancağına daha sonraları Felemenklileresmiliv Venediklilere ve İngilizlere verilen imtiyazların da Osmanlı tüccar gemilerinin inkişafına engel teşkil etmesi;

12. Kapitülasyonlarla gayri Müslim Osmanlı tebaasının bir nevi himayesine hak kazandıklarını iddia eden ecnebi devletlerin tesirler ilesmiliv muhtelif mezheplere mensup Hıristiyan tebaasının hükümet tarafından idaresinde birtakım müşkülatın yüz göstermesi;

13. Osmanlı Devletinin zayıflamasından fırsat bulan ecnebi devletlerinin Kapitülasyonlarda münderiç bazı maddeleri fazla serbest tefsire başlıyaraksmiliv {Osmanlı tebaası Hıristiyanları himayeye kalkışıp onları metbu devletlerine karşı itaatsizliğe teşvik etmeleri;

14.Fatih zamanında İstanbul Rum Patrikliğine bahş ve ihsan olunan imtiyazlarısmiliv Rum Patrikhanesinin mütemadiyen tevsie çalışması ve Hıristiyan tebaanınsmiliv herhangi cins ve mezhepten olursa olsunsmiliv cümlesi üzerine pek geniş olan sultasile de iktifa etmiyereksmiliv adlismiliv idari ve hatta siyasi hususlarda daha geniş iddialara kalkışması;

15.Rum Patrikhanesinin gölgesi altında üreyip artan Fenerli Rum Beylerininsmiliv çok defa Osmanlı Devletinin harici siyasetinde ve mali işlerinde mühim mevkiler tutaral{bu kudret ve nüfuzlarını bazan Osmanlı menafiine münafi bir surette kullanmaları;

16. -Harplerin mağlubiyetle kapanmasından dolayısmiliv iktisaden alettevali zararlara uğrıyan Osmanlı içtimai heyetinde husLıle gelen hoşnutsuzluk ve aaaebzübün ve idarei hükümette iktisadi sıkıntılardan naşismiliv gittikçe artan suiistimallerin neticesi olaraksmiliv hükümetle ahali arasında imtizaç ve ahengin eksilmesi; alelhusus hıristiyan tebaanın gerek dahili sıkıntılarsmiliv gerekse harici propagandalar tesirile Osmanlı camiasından ayrılmak emel ve arzularının kuvvetlenmesismiliv nihayet bunların fiili hareketlere bile kalkışmaları;

17. -Osmanlı devletinin siyasismiliv adli ve idari teşkilatının esaslarından biri olan İslam şeriatinin zaman ve mekana göre terakki ve tekamül ettirilememesinden naşismiliv devleti ve içinde bulunan kavimleri idareden aciz kalması;

18. -Gerek merkezdesmiliv gerekse vilayetlerde adaleti tevzi ve saltanatı temsil eden makamların şeriata ve kanuna muğayir aaafi hareketlerinin artması ve binnetice zulmünsmiliv irtikap ve irtişanın meydan alması;

19. -Şeriat esaslarına göre tanzim olunan mektep ve medreselerinsmiliv XVII. asırdan itibaren garpta inkişaf eden serbest ulumu benimsiyemediğinden dolayısmiliv Müslüman Osmanlıların medeni tekamüllerine kafi derecede hizmet edememesismiliv hatta bu mektep ve medreselerin XV. ve XVI. asırlarda bulunduğu seviyeden aşağı düşerek ilim ve marifetçe Osmanlıların Garbe nazaran geri kalmalarına sebep olması;

20. Garpte Rönesanstan sonrasmiliv üniversitelersmiliv yani medreseler mütemadi terakki ve inkişaf ettikten ve dini alakalardan yavaş yavaş sıyrılmağa yüz tuttuktan başkasmiliv ayrıca ihtisas mekteplerismiliv mesela harbin usul ve kaidelerinismiliv gemilerin inşasınısmiliv top ve tüfek imal ve istimalinismiliv istihkam hafir ve tanzimini öğreten mektepler açılmış iken Osmanlı memleketlerinde ve umumiyetle şarktasmiliv XVIII. asır sonlarına kadar böyle teşebbüslerin hemen hiç vaki olmaması;

21.Harplerde muvaffakıyetsizliklerinsmiliv idarede aaaebzüplerinsmiliv maliyede sıkıntılarınsmiliv adliyede adaletsizliklerinsmiliv hükümdarlarda zaf ve aczinsmiliv ulum ve maarifte inhitatın tabii bir neticesi olmak üzere cehil ve taassubun hakim mevkie geçmesi ve her nevi teceddüt ve terakkiye mümanaat edebilecek bir kuvvete malik olması;

22. XVIII. asırda buhar kuvvetinin ve buharlı makine lersmiliv imalinin garpte keşfolunarak xıx. asır başlarından itibaren Garpte servetin aaaayüt ve temerküze başlaması ve bu suretle Garbin Şarka karşı korkunç bir iktisadi tefevvuk kazanması; nihayet Garpte büyük sanayi sermayesinin ve buharlı büyük sanayiin mütemadiyen inkişafı esnasındasmiliv şarkın küçük sermaye ve sanayi seviyesinden yükselemiyereksmiliv sermaye ve sanayi sahasındasmiliv yani siyasi ve içtimai hayatın ruhu demek olan bir sahadasmiliv şarkın garpten çok geriye kalması.

Yukarda sayılan amillersmiliv bir devletin inhitat ve inkırazına kafi gelebilecek illetlerdir. Osmanlı Devletismiliv bütün bu illetlerle malul olmasına rağmen. XVIII. asırdan sonra dahismiliv mütemadi küçülmek ve zayıflamakla berabersmiliv bir buçuk asır kadar daha yaşıyabilmiş ve inkıraz sıralarında bu devletin esas unsuru olan Türklüğün harikulade hayatiyetismiliv parçalanarak dağılmış imparatorluğun içinden taze ve kavi bir devletin doğmasına kifayet etmiştir.

Yusuf Akçura

Sponsorlu Bağlantılar

Kaynak: Osmanlı Devletinin Dağılma Devri (XVII. VE IX asırlarda) TTK Yayınları

Hakkında Serkan

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Required fields are marked *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Scroll To Top